عادل محەمەدپوور
نووسەرو لێکۆڵەر ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان
١- مەلا حەسەنوو دزڵیێ سەدەو سێنزە و چواردەی کۆچیی مانگینی ژیوان(1364-1275ک.م)، دماو سەیدی هورامی(سەدەو 13 ک.م)، یۆ جە شاعێرە جۆراوجۆرخێزنەکاو شێعرەو ئەوساو هورامی کە زوانش ساکار و جەماوەرپەسەننەن.
٢- مەلا حەسەن، عالمێوی دینی و زانایێوی چنەئاما بیەن؛ بە شاعێرێوی بەرزە نەفس و ویرتیژ ئەرەژناسیان و بڕوایێوی هێقمش بە دەسەڵاتی هونەریی وێش بیەن. مەڵا حەسەن چنی بەرزە نەفسیش، فەخرش بە سیرەتی هونەریی وێش کەردەن، ئینە نیشانەو لووتبەرزی و وێبەزلزانی و ئەویتەر بە کەمزانی نەویەن. دەروونژناسەکێ ئی سفەتانە پەی شاعێرە گەورەکا، هۆکاروو خوڵێقنای وێنێ گەورێ شێعرێ مزانانێ. هەرپاسە کە مۆتەنببی، شاعێری عەرەب، خاقانی، شاعێری فارس، نالی شاعێری کورد؛ چی حەوزە شانازیواتەینە شێعرێ بەرزێشا خێزناینێ. ئی شاعێرێ کە نامێما بەردێ زوانوو موفاخرەیشا، هەراش و هێقم بیەن؛ بەڵام هەرپاسە کە دیما، پێچەوانە زوانوو هۆنیاکاو مەلا حەسەنی هێمن، ئارام و سادە و وێمانە، بەڵام تەمێکەر و هایدارکەر بیەن:
من هەڵۆی لووتکەی بەرزی داڵانیم
هەرگیز وەک قاڵاو ناکەومە چینە (مەلا حەسەن، ١٣٧٩: ٦٦)
حەسەن هەورامین، دەماخش بەرزا
پەیت کەرۆ دۆعای ئەبوو دووجانە… (مەلا حەسەن، 1379: ٥٧)
یاگە و بڵێسە و گەرمیم دیارەن
تەماشاکەرە نە دوور دیارەن… (مەلا حەسەن، ١٣٧٩: ٨٦)
٣- نیشتمانپەروەری خاڵێوتەر بیەن پەی باری ویریی ئی شاعێریە. وەشەویسیی زێدەکەیش بە هیچ سامانێوی دنیایی و مەنسەبیی دەرحەقوەختینەفاڕانەوە. جە جوابوو وەرنیاروو مەقامێنە ماچۆ:
تا دەنگی ژەرەژ پیقەی نەچیرێ
تا قسەی خۆشی پیرێکی ژیرێ
تا بەڕوو مابێ لە هەورامانا
تا شەماڵ بدا بە کۆساڵانا
تا بەڕەزایەک با بیشەکێنێ
هەتا ڕێواسێک چووزە دەربێنێ…
شەرتە هەورامان بە جێ نەهێڵم
مەگەر ئەو ساتە کە بە جێی دێڵم (مەلا حەسەن، 1379: 61-62)
تاخێت پەی ساتێوەیچ نمەتاوۆ جە زێدی وەشەویسیش جیا بۆوە و ئەگەریچ چنیش مەودایێوی کۆتا بگێرۆ ئینە حاڵشەن:
دەروونم بیەن ساجە ماسۆڵە
ئا باخە تازە هانە کرمۆڵە
بە سەرگەردت بام باخە دێوانە
مەدیۆنە دزڵی یانە بە یانە (مەلا حەسەن، ١٣٧٩: ١٠١)
٤- پانتایی سۆز و وەشەویسی، وێش لۆکاڵوو زێدەکەیشەو فاڕۆوە پەی ڕاو ئازادی و وەسفوو گەورە کەسایەتییەکاو کەلان نیشتمانێوی پڕۆفیشناڵی و گەورەتەری:
یا شێخی سەروەر یا مەردی مەیدان
یا شوور و شەرەف پیر و موریدان
یا ئۆمیدی کورد یا شای هەژاران
ڕۆشنی ئۆجاخ ئێڵ و تەباران…
گیانفیدای خەڵک و ڕێنومای ئینسان
شەمعی سووتاوی ڕێگەی کوردستان
خواردن و خەوتن، ئاهەنگ و شادی
فیدات کرد بەخشیت لە ڕێی ئازادی… (مەلا حەسەن، 1379: 163-161)
٥- گوزارەو ڕەخنەخێزنیی تەنزێ؛ مارکێوی سەرەکیتەروو دەراوی ویریی و سجیلی زوانی ئی شاعێرینە؛ ململانێکەر، هایدارکەرەوە، سانا، چزدار، سەرکەش و بێ پەردە:
تۆیچ ماچات مەڵڵا و فڵانیچ مەڵڵا
ئینە فاجێعەن بیللا و تەڵڵا…
ئی جۆرە تەڵاق، ئی هەر بازاڕە
عارا پەی دینی ئیتر واز بارە…
شەرعەن تەڵاقێ بە تڕێ بەن بۆ
مشیۆ ئیزدیواج ئوسووڵەن گەن بۆ (مەلا حەسەن، 1379: 42-40)
زاڕۆڵە وەیلان، ژەنی سەرگەردان
بە دەم تڕایێ یانە بۆ وێران…
ئینەت گەرەکا مەڵڵای نا مەڵڵا
بێ ڕەحم و ئینساف لێوەی بەرەڵڵا … (مەلا حەسەن، 1379: 50)
٦- گلێرگەی وزیارە[1] و قەپات کریا و دماکەوتەنە، بێ گومان زوانیچش وزیارە[2] و قوفڵکریان و هەرپاسەیچ گلێرگەی کریاوە[3] نیشانەو زوانی کریاوەیا[4]. سەردەموو ئی شاعێرینە هەژاریی فێکری، فەرهەنگی، خورافەی ئایینی، ئابووری، سیاسی و موعادێلە و هامسەنگەکاشا، شەپۆلەش داینە. حکوومەتی تۆتالیتەی مەرکەزی دەسەڵاتی لۆکاڵی- خێڵایەتی – مەحاڵی؛ نماناو نۆرمە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکا بیەن و ئی شاعێرە پا بەرزەهازێوە کە بیەنش و پی شێوازەشێعرێوە کە واتێنێش، ئەدەبیاتوو هۆرامانینە دەگمەنەن؛ ئی شاعێرە هەنجارماڕوو ئا دۆخێ بیەن و هەڵۆئاسا چا فەزا وزیارێنە بە چراوکەو هۆنا ڕاوەو ویرەکاڵفام و چەوتاڵەکاش کەردێنە و پێسەو قاڵاوی نەکەوتەن چینە و وەرانوەروو تەماع نیایو دەسەڵاتچیاو وەختیوە و وێش نەدۆڕنان و چالاکانە و شەفاف و بێ پەردە بابوو دڵوو وێش زامەکا کۆمەڵگەیش وستێنێ ڕوە:
قودرەت و سەروەت جاە و جەلالەت
پێشکەش بەوانەی پێیان شیرینە…
هەی هوو چەن دوورن من و نۆکەری
ئەمەش هەر جۆرێ کاسە لێسینە
کاڵە و کڵاشی ساختی هەورامان
نایدەم بە قۆنرەی چەرمیی مەکینە…
حەسەن بۆ مەقام نۆکەری ناکا
سەد جار ڕیامە ئەو جۆرە ژینە (مەلا حەسەن، 1379: 65-66)
٧- مهڵا حهسهن قۆرەخانوو ئەدەبیاتی ناجێدینە بە یەرێ نەوعێ هەجو و هەزل و تەنزە یا (تەنزە، تارۆز و داشۆردن)، تێخوو ڕەخنەو وێش دەمەزەرد کەردەنەو. ئی یەرێچە ڕێژەیی پێوەرە جیاوازییی دەلالیشا هەن، پەراوێزنە جیاوازییەکێما وستێنێ ڕوە. بەڵام نموونێشا:
٨- هەجو یا داشۆردن:
خەیاڵتا حەسەن ئیسڵاحە کەری
بە کوردیی ماچوو بە خوا زۆر کەری! (مەلا حەسەن، ١٣٧٩: ٥٠)
٩- هەزل و خوونای:
فیدا جیزەت بام جیزەت چن وەشا
هەرکەس نەورۆت حەتمەن نەوەشا
فیدای گیزەت بوو، گیزەت نازارا
هەرکەسێ وەرۆت دایم قەرزارا
هەرکەرسێ وەرۆ چایی تاڵ و هەس
قەرزش جە سەدەو ملۆ سەدووشەس (مەلا حەسەن، ١٣٧٩: ٥٢)
١٠- تەنز(ئایرۆنی):
چی وێنە تەنزامێزانە دۆخەی وزیارێ کۆمەڵگەی و هەژاری و ژیوای تاڵوو وێش مهۆنۆوە:
پیر و مریض و عاجز چون عنکبوت لاغر
ڕووت و شڕۆڵ و پڕپۆڵ چون دار هانەوا را
ئاردە بەڕووست نانم، گزگل خۆرشت و خوانم
بر سفرەام نباشد جز نان و دۆخەوا را
عریان و پیر و چڵکن، پشمینەڕیش و کۆڵکن
تووکم فشۆڵەش کەردەن چوون ورچ در عبا را... (مەلا حەسەن، 1379: 127)
………
ئارۆ پەنج ڕوێن قلیانی هاڵی
مژوو تا چەشوو ژاراوی تاڵی
ژارش تەمام بی تاڵیش هیچ نەمەن
شیرین بێ دلێش چوون شەکەر و قەن… (مەلا حەسەن، 1379: 144)
سەرچاوەکانی له ئارشیودایە
[1] – جامعەی بستە، Closed Society
[2] – زبان بستە، Closed language
[3] – جامعەی باز، Open Society
[4] – زبان باز، Open language