فارس عومەر
دکتوراە لە کاگێری و رێڤەربردن
د دلێ گوهۆرینێن دیجیتالی دا ئهوێن جیهان ب خۆڤه دبینیت، ژیریا دهستكرد (AI) وەکی هێزەکا ناڤەندی دەرکەتیە مهیدانێ کو دێ وارێن جودا جودا ب تایبەتی میدیایێ، سهر و ژ نوو دارێژیت. میدیا وەکی کو ئەم دزانین، ئێدی تنێ ل سەر فۆرمێن كلاسیك یێن ڤەگوهاستنا زانیاریان نهمایه. لێ ئەو بوویە مهیدانهكا دینامیکی ژ ئالیێ ئالگۆریتمێن تێكههل و ئالاڤێن ژیر ڤە دهێته برێڤەبرن کو سهرنجا بینهران پێشبینی دکهن و ناڤەرۆکهكا وهسا تایبهت د ئافرینن کو بکارهێنەران ههر راست ب خۆ ڤه مژوول دكهن. ئەڤ شۆرەشه نە تنێ پێشکەفتنەکا تەکنیکییە؛ ئەو گوهۆرینهكا کوورە کو فەلسەفەیا راگههاندنێ سهر و ژ نوو دادرێژیت.
میدیا د سەردەمێ ژیریا دهستكرد دا
لێكۆلینا Marsili وWróblewska-Jachna (2024) دەستنیشان دکهت کو ژیریا دهستكرد بوویە “ئێك ژ گرنگترین پرسگرێک و دەرفەتێن هاوچهرخ ل همبهری جڤاکێن دیجیتالی”، وێ رێكێن تێكههلییا مرۆڤان ل گهل زانیاریان گوهارتیه، ژ بهرههمئینانێ بگرە هەتا خەرجکرنێ. ئێدی ئیدیتۆر نهماینه تنێ ئهو کەسێن کو بریارێ ددهن کا دێ چ هێته بهلاڤكرن؛ ئالگۆریتما بووینە یاریكهرێن سەرەکی د هلبژارتنا مانشێت و سهرناڤان دا، ههروهسا د پێشنیارکرنا مژاران دا و ئانالیزهکرنا رهفتارێن خواندەڤانان.
ئەڤه نەتنێ پێشڤەچوونەکا ههرهمهكی بوو، لێ بەشەک بوو ژ شۆرەشەکا سیستەماتیک د ژێرخانهیا سازیێن میدیایێ دا روودای. وەکی کو Siddiqui (2023) دوپات دكهت كو شۆرهشا ژ لایێ AI ڤه دهێته برێڤهبرن “دوباره پێناسهكرنهكا بهرفرههه بۆ چاوانیا برێڤهبرن و بهلاڤكرنا زانیاریان و رێكێ ل هبمهری تهكنیكێن نوو یێن وهكی وهرگێرانا بلهز، ئانالیزهكرنا ههستان و چێكرنا نووچهیان ڤهدكهت”.
ژیریا دهستكرد و ئافراندنا ناڤهرۆكێ
ژ ئهپێن هەره بەربچاڤ یێن ژیریا دهستكرد د میدیایێ، ئهون یێن ب ئافراندنا ناڤەرۆکێ ڤە گرێدایی نە، کو سیستهمێن ژیر دشێن د چەند چركهیان دا راپۆرتێن ئاسایی یێن نووچەیان ئاماده بكهن. ههروهسا د ئیدێت و سەرەراستکرنا ڤیدیۆ و فۆتۆیان دا دهێنه بكارئینان، دیسان د چێكرنا ئۆتۆماتیکی یا سیناریۆیێن دیتنێ دا ژی دهێنه بكارئینان. Ufarte-Ruiz et al. (2024) راڤەدکهت کو “ئالگۆریتمێن AI میکانزمێن چێكرنا ناڤەرۆکێ ب کووراهی گوهارتینه، ئەو گوهارتنه ژی كریه ئەزموونەکا ئینتەراکتیف کو پشتبهستنێ ل سهر داتایان ل شوونا هزرێ بكهت.
پراکاش و سابهاروال Prakash وSabharwal (2024) ئاماژه دكهن كو ژیریا دهستكرد ئالاڤێن پێشکەفتی ژ بۆ ئانالیزکرنا تێکهلهیێن دیجیتالی پەیدا دکەت، رێكێ بۆ سازییان ڤهدكهت کو هەوجەداریێن جهماوهری ب رهنگهكێ هویر بزانن و تێبگههن، ههروهسا ناڤەرۆکهكا گۆنجای پێشكێشی کۆمێن ئارمانجكری بكهت، ئهڤه ژی دەرفەتێن گههشتن و كارتێكرنێ زێدە دکەن.
پەروەردهیا میدیایی: پێدڤیا ب ئاپدهیتێ
ل ژێر سایا ڤان گوهارتنان، بەرنامەیێن خواندنێ یێن زانكۆیێن راگههاندنێ ئێدی نهشێن ل گهل ڤان گوهارتنێن بلهز بچن و ڤێرا بگههن. ژ بەر ڤێ یەکێ، Anwar et al. (2025) بانگا “سهر و ژ نوو دارێژتنا بهرنامهیێن خواندنا میدیایی دكهت و ب رهنگهكێ وهسا كو ژ پشت بهستنا ل سهر لێزانی و شیانێن كلاسیك بۆ تێكههلكرنا ژیریا دهستكرد وهكی ئالاڤێن ئانالیز و ئافرێنهر د كۆكا رۆژنامهگهریێ دا بهێته گوهارتن. ئێدی زانیاری ب تنێ تێرا ناكهت، بهلكو مهشق و راهێنانا میدیاكاران ل سهر چاوانیا سهرهدهریكرنێ ل گهل ئالاڤێن ئانالیزا داتایان، دیزاینكرنا ناڤهرۆك و بهرههمان و شرۆڤهكرنا ژیریا دهستكرد ب هویری بوویه ژ كارێن فهر و پێویست.
گۆسوام Goswami (2025) ژی دوورتر ژ ڤێ چهندێ چوویه، ئهو هاتیه پێشنیارا ئەنتەگراسیۆنهكێ د ناڤبهرا ژیریا دهستكرد و خواندنا یاسایی و میدیایی دا دكهت، ل گهل وێ تێكههلیا کو ژ ژیریا دهستكرد دهركهفتی، ژ بەر کو رۆژنامەڤان نها نەچارن کو د ئەنجامێن بکارئینانا نەئەخلاقی یان یا ئالیگر یا تەکنۆلۆژیایێن ژی، تێبگههن.
زهحمهتیێن ئهخلاقی و پیشهیی
د سهر مفایێن وێ را، ژیریا دهستكرد، هەژمارەکا پرسگرێکێن ئەخلاقی دئینیته پێش. وەکی کو مارسل و وربلیوسکا-جاچنا (2024) Marsili وWróblewska-Jachna (2024) راڤە دکهن، “بهلاڤكرنا نووچەیێن ساختە، ئالیگریا ئالگۆریتمی و خاپاندنا بکارهێنەران” بووینه پرسگرێكێن ناڤهندی د میدیایا هاوچهرخ دا. دەما کو ئالگۆریتما ئەرکێن ئیدێتۆری دكهن، پرسێن بنگەهین دەردکەڤهن: کی بێئالیبوونێ گارانتی دکەت؟ و ئەم چاوا دشێین پشتراست ببین کو ئالاڤێن ژیر ژ بۆ ئاراستهكرنا رایا گشتی ب ئاوایهكێ نهێنی و ڤهشارتی ناهێنه بکارئینان؟
زێدهتر ژ ڤێ، پرسگرێکا “سندۆقا رەش” كو شیانێن راڤەکرنا وێ چهندێ کانێ بریارێن ئۆتۆماتیک چاوا دهێنه دان سنۆردار دکەت، ههروهسا شەفافیەتێ د پرۆسهیێن سەرەراستکرنێ و بهلاڤكرنێ دا ئاستەنگ دکەت و چاڤدێریا پیشەیی یا ل سەر كوالێتیا ناڤەرۆکێ لاواز دکەت.
یهكخستنا د ناڤبهرا مرۆڤ و ماشینێ دا
رێیا كاریگهر نهئهوه رۆژنامەڤان ب ماکینەیەکێ بهێنه گوهارتن، لێ بەلێ ئەوە کو هەردویان ب هەڤ را بکهنه یەک. كورۆژنامەڤان بکارن ئالاڤێن ژیریا دهستكرد بۆ كۆمكرنا زانیاریان ب کار بینن و داتابهیسێن مەزن ئانالیز بکهن، لێ د هەمان دەمی دا رۆلێ خۆ یێ گرنگ د شرۆڤه، ئاراستهكرن و بههایێن ئهخلاقی دا بپارێزن. وەکی کو ئانوار ئیت ئال. Anwar et al. (2025) دەستنیشان دکهت، “ژیریا دهستكرد شیانێن ئانالیتیکی یێن رۆژنامەڤانان زێدە دکەت، لێ ئەو جهێ ئاقلێ رەخنەگر و وژدانا پیشەیی ناگریت.”
ژیریا دهستكرد و زنجیرهیێن دابینكرنێن میدیایی
د چارچۆڤەیەکێ بەرفرەهتر دا، ئهپێن ژیریا دهستكرد ل گهل سهكتهرێن دەرڤەیی میدیایێ ههڤ دبرن، وەک د وارێ خوارنێ دا (Cui et al., 2025) و (Annapareddy, 2025)، ههروهها ئەنەرژی و پەروەردەیێ داـ ئهڤ یهكنهگرتن یان ههڤ برینه، ژینگهههكا میدیایی یا نوو دئافرینیت کو مفای ژ ئانالیزێن پێشبینیکەر و تەکنۆلۆژیا و تهكنیكێن ئینتەرئاکتیف دبین، دا کو پەیامێن میدیایی ب رێیا گهلهك کهنالان بگههینن، ئهڤه ژی وهدكهت كو میدیایێ بدانیته د دلێ سیستەمێ ژیریا ئۆنلاین ئانكو سهرخهت دا Connected Intelligence..
بهر ب پاشهرۆژهكا برپرسیار
ل هەمبەر ڤان گوهۆرینان، پێدڤییەکا بلهز بۆ چێكرنا حكومهتهكا دیجیتالی یا دادپەروەر دهێته پێش کو گارانتیا بكارئینانا ئەخلاقی یا ژیریا دهستكرد د میدیایێ بکەت. پێدڤییه جارنامهیێن میدیایی یێن نوو بهێنه پێشئێخستن، چارچۆڤەیێن یاسایی بهێنه نووژهن و ئاپدهیتكرن و رهوشهنبیریهكا دیجیتالی ل سەر بنگەهێ شەفافیهت و هشمەندییا رەخنەیی بهێته چێكرن. وەکی دی، بەشدارییا رۆژنامەڤان و وەلاتیان د چاڤدێریا ڤان ئالاڤان دا دێ بههایێن دیمۆکراتیێ د سەردەمێ ژیریا دهستكرد دا پارێزیت و مسۆگەر كهت.
دوماهی
ژیریا دهستكرد نهتنێ ئالاڤهكێ تەکنیکییە؛ لێ ئهو فاکتهرەکێ شارستانییە کو پهیوهندیێن مە ل گهل زانیاریان دوباره پێناسە دکەت و بنگەهێ پرۆسهیا گههاندێ د گوهۆریت. د ڤێ چارچۆڤەی دا، راگههاندن ل ههمبهری دۆریانهكا کریتیکه: یان ئەو دێ ژیریا دهستكرد ب بەرپرسیاری قەبوول کەت دا کو پاشەرۆژەکا هشمەندتر و زەلالتر بئافرینیت، یان ژی ئەو دێ مینیت ئێخسیرێ هندهك تهكنیكێن کو نەژێ تێدگههیت و نهژی دشێت کۆنترۆل بكهت و ل بهر رۆناهیا ڤان پرسگرێکان، هەڤکارییا د ناڤبەرا مرۆڤ و ماكینهیان دا دێ مینیت بژاردهیهكا هەره گونجای ژ بۆ ئاڤاکرنا راگههاندنهكا ژیر، دادپەروەر و مرۆڤایهتی.
ژێدهر
- Marsili, M., & Wróblewska-Jachna, J. (2024). Digital revolution and artificial intelligence as challenges for today. MEDIA I SPOLECZENSTWO, 20(1).
- Siddiqui, M. N. (2023). AI Revolution: Empowering The Future With Artificial Intelligence. Pakistan Journal of International Affairs, 6(3).
- Anwar, S., Khan, S. R., Nasir, T., & Azeema, N. (2025). The AI revolution in media, redefining journalism education and professional practice from classroom to newsroom in Pakistan. Annual Methodological Archive Research Review, 3(4), 340-354.
- Annapareddy, V. N. (2025). Connected Intelligence: Transforming Education and Energy with Big Data, Cloud Connectors, and Artificial Intelligence. Deep Science Publishing.
- Prakash, G., & Sabharwal, D. (2024). AI Revolution in Online Media: Transforming Content Creation, Distribution, and Consumption. Media and AI: Navigating, 179.
- José Ufarte-Ruiz, M., Borden, S. L., & Codina, L. (2024). The revolution driven by artificial intelligence continues: a journey through the media landscape. Communication & Society, 37(3).
- Cui, Z., et al. (2025). Artificial intelligence and food flavor: How AI models are shaping the future. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 24(1), e70068.
- Goswami, D. P. (2025). Revolutionizing Legal Education: The Role of Artificial Intelligence in Shaping the Future of Law Teaching and Learning. SSRN.