د. نادیە سەڵاح، ئەو ئافرەتە نووسەر و ئەكادیمستە عەرەبەی شارەزا بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی كورد، كە چەندین كتێب و بابەتی بڵاوكراوەی لەوبارەوە هەن، سەبارەت بە پرسی كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو ئالنگارییانەی پێیدا تێدەپەڕێ و ئاسۆی بەردەمی، لەم دیدارەدا لەگەڵ گۆڤاری (ڕەوەند) و بۆ خوێنەرانی، ڕاشكاوانە ڕا و بۆچوونی خۆی دەردەبڕێ و پێی وایە هێشتا دیدگاکە ڕوون نییە و قورسە هەڵسەنگاندن بۆ بارودۆخی ئێستای پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بکرێت.
د. نادیە دەڵێت، بزووتنەوەیەک لەسەر گۆڕەپانی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جووڵەی هەیە، کە لە ژانی منداڵبوون دەچێت، ئەمەش ڕەنگە جارێکی دیکە ببێتە هۆی دووبارە داڕشتنەوەی سنوورە سیاسییەکان لە ناوچەکە، بەڵام ئێستا بەهۆی بەریەککەوتن و تێکەڵبوونی بەرژەوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان لە ناوچەکە، ناتوانرێت پێشبینیی چارەنووسی کورد بکرێت و هێشتا دیدگاکە ڕوون نەبووەتەوە.
سەبارەت بە گرنگترین ئەو ئالنگارییانەی بەردەم کوردیش بە لای د. نادیە ئەوەیە، كە پلانێکی ڕوون و تایبەت سەبارەت بە داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد هێشتا خواستێکی ڕوون و دیاریکراو نییە، كە ئایا كورد داخوازیی دەوڵەتێکن هەموو نەتەوەی کورد لەخۆ بگرێت، یان داواکاریی ناوخۆیین بۆ بەشداریی سیاسی و پراکتیکی کولتووری، یاخود داوایان گۆڕینی ئەو وڵاتانەیە، کە کورد لەناو سنوورە سیاسییەکانیاندا نیشتەجێیە بۆ دەوڵەتی فیدراڵی. بۆیە د. نادیە سەڵاح پێی وایە کاتێك کورد دیار بکات چی دەوێت، ئەوە دەبێتە هەنگاوی یەکەم بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
”کورد بووەتە قوربانیی نەفرەتی هەڵکەوتەی جوگرافیای خۆی و نەوت بۆی بوو بە کارەسات“
ئەو ئەكادیمستە شارەزایە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەبارەت بە جیۆپۆلەتیكی كوردستان ڕاشكاوانە دەڵێت، كە ناسنامەی کورد بەدرێژایی مێژووی هاوچەرخ بەهۆی فاکتەرە جیۆپۆلەتیکییەکانەوە کاریگەریی لەسەر بووە، بەوپێیەی کورد بووەتە قوربانیی نەفرەتی هەڵکەوتەی جوگرافیای خۆی. دەرکەوتنی نەوت لەو ناوچانەی کورد تێیدا نیشتەجێیە دواتر بوو بە کارەسات بۆ کورد، کە بەهۆی دابەشبوون و داگیرکردنی لەنێوان بەریتانیا و فەرەنسا وەک وڵاتی ئینتداب و دواتر لە ڕێگەی سایکس بیکۆ دابەشی سەر وڵاتانیان كرد.
”ناکۆکیی نێوان لایەنەكان کاریگەریی نەرێنی لەسەر چەسپاندنی ناسنامەی کوردایەتی هەبووە“
بە ڕای د. نادیە، کورد گرفتاری بڕیاری دەستەبژێرە سیاسییە کوردییەکانی بووە، کە نوێنەرایەتییان کردووە لە ڕێگەی گرنگترین قۆناغەکانی مێژووی هاوچەرخەوە، وەک شاندە کوردییەکان بۆ کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە ساڵی ١٩١٩ و کۆنفرانسەکانی دیکە، کە دوای جەنگی جیهانی یەکەم هات، کە چەندین کاریگەریی نەرێنی هەبووە لەسەر دواکەوتنی کورد لە بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین و دامەزراندنی دەوڵەت لەسەر بناغە ناسیونالیستییەکان. تەنانەت کاتێک هەندێک هەوڵی کورد بۆ سەربەخۆیی وەك هەوڵی شێخ مەحموود حەفیدی بەرزنجی لە ساڵی ٢٠١٩، یان کۆمەڵەی خوێبوون لە ١٩٢٢، یان تەنانەت کۆماری مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦ دەركەوتن، بەڵام نەیانتوانی ببن بە بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازیی گەورە و هەموو ناوچەکانی کوردستان لەخۆ بگرێت، تەنها لە دۆخی هەرێمی کوردستانی عێراق نەبێت، کە سەرەڕای سەرکەوتنی لە بەدەستهێنانی فۆرمێکی خۆبەڕێوەبەریدا، لە زۆر حاڵەتدا تووشی لێکترازانی حزبی بوو، ئەمەش کاریگەریی نەرێنی لەسەر چەسپاندنی ناسنامەی کوردایەتی هەبوو.
”کورد دەتوانێت کولتوور و هونەر وەک هێزێکی نەرم و پردێک بۆ ڕەتبوون بەو بەربەستەی بەسەریدا سەپێنراوە تێپەڕێنێ“
ئەو شارەزایەی ڕەوشی گەلانی رۆژهەڵات تیشك دەخاتە سەر لایەنێكی گەشی كورد و گەشبینانە دەڵێ، كە زمان و فەرهەنگی کوردی ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لە پاراستنی ناسنامەی کوردیدا، کە ژێردەستەی چەندین حکوومەتی ناوەندییە، کورد دەتوانێت کولتوور و هونەر وەک هێزێکی نەرم و پردێک بۆ تێپەڕاندنی ئەو بەربەستە گۆشەگیرییەی ساڵانێکی زۆرە لەلایەن ڕژێمە دەسەڵاتدارەکانەوە بەسەریدا سەپێنراوە، بەکار بهێنێت.
”کورد لە هونەر و ئەدەبی خۆیدا وردبینە، ژیان و ڕەنگەکانی خۆشدەوێت“
کورد دەتوانێت بەشداریی لە فێستیڤاڵەکانی فیلم، مۆسیقا و هونەرە فۆلکلۆرییەکان، پێشانگای کتێب و فۆلکلۆر و پێشبڕکێی وەرزشی لە سەرانسەری جیهاندا بکات، بۆ ناساندنی کولتووری کوردی بە کەسانی دیکە، لەو ڕێگەیەشەوە دەتوانن بە جیهان بڵێن “ئێمە لێرەین”. گەلی کورد لە هونەر و ئەدەبی خۆیدا وردبینە، ژیان و ڕەنگەکانی خۆشدەوێت و وێنەی جەنگاوەر و جوداخوازیی کورد دەسڕێتەوە و شوناسی کوردی دووپات دەکاتەوە.
”بەشداریی ئافرەتی کورد لە بواری سیاسیدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم“
ئەو ئەكادیمستە ئاگاداریشە بە رۆڵ و پێگەی ئافرەتی كورد لە مەیدانی خەباتی سیاسی و كۆمەڵایەتی و دەڵێ، بەشداریی ئافرەتی کورد لە بواری سیاسیدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، ئەوکات ئافرەتی سیاسی دەرکەوتن، کە توانییان بگەن بە پێگەی سیاسی و ڕۆڵی سەرەکییان هەبێ لە ڕووداوەکانی ئێستای ناوچەکەدا، دیارترین (عادیلە خانم) بوو، هەروەها (حەپسەخانی نەقیب) کە هەڵوێستی شۆڕشگێڕانە و ڕۆڵێکی دیاریشی هەبوو له بڵاوکردنەوەی زانست و پەروەرده لەنێو ئافرەتانی کورددا، هەروەها لە ساڵی ١٩٣٠ی زایینیدا داواکارییەکی سەبارەت بە جێبەجێکردنی داخوازییە نەتەوەییەکانی کورد پێشکەشی کۆمەڵەی گەلانی کرد.
”ئافرەتی كورد لەناو شۆڕش و رێكخستن و لە ئەنفال و كیمیابارانیشدا قوربانیی زۆری دا“
لە مادەی پێنجەمی ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠دا حکوومەتی عێراق دانی بە مافی ئافرەتانی کورددا نا وەک ڕێکخراوێکی جەماوەری و ئەندام لە یەکێتیی گشتیی ئافرەتانی عێراق، ئەمه بەڵگەیەکی ڕوون بوو لەسەر کاریگەریی ئافرەتانی کورد له گۆڕەپانی سیاسیدا، لەسەر ئەو بنەمایە یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان وەک ڕێکخراو ناسێندرا.
كورد ئافرەتانی چالاکی سیاسییشی هەن، دیارترینیان لەیلا قاسم حەسەنە، کە لەسەرەتاوە لە ڕێگەی یەکێتیی قوتابییانی کوردستانەوە پەیوەندیی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە و قوتابیی زانکۆی بەغدا بووە، بەڵام بەهۆی كاری سیاسی و پارتایەتی و كوردایەتی، لە ٢٤ی نیسانی ١٩٧٤ لەگەڵ پۆلێك لە هەڤاڵانی دەستبەسەر کرا و لە ١٢ی ئایاری ١٩٧٤ لەسێدارە درا.
هەروەها ئافرەتانی كورد لە كاتی ئەنفالەكان ڕووبەڕووی گەورەترین كارەسات بوونەوە، بەوەی ژمارەیەكی زۆری خۆیان و كەسوكاریان ئەنفال و زیندەبەچاڵ كران.
”ئافرەتانی كورد لەناو دامەزراوەكانی حكوومەتدا بەشدارن و رۆڵیان هەیە“
دوای راپەڕینی ساڵی ١٩٩١ی خەڵكی كوردستان و هەڵبژاردنی پەرلەمان و پێكهێنانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، ئافرەتانیش بەشێوەیەکی کاریگەر بەشدارییان لە حزب و دامەزراوەكاندا كرد، لە خولی یەکەمی پەرلەمانی کوردستاندا رێژەی ئافرەت بۆ پەرلەمان (٥٪) بوو، دواتر بەرز بووەوە بۆ (٢٧٪) لە خولی دووەمی پەرلەمان، ئافرەتان لە هەرێمی کوردستان بەشداریشیان لە پۆستی وەزارەتدا پێ درا و لە بوارە جیاوازەكانی پەروەردە و دەسەڵاتی دادوەری و سلكی پۆلیس و پێشمەرگە و داواكاری گشتی و نوێنەرایەتیی حكوومەت لەدەرەوەش بەشداری و پێگە و ڕۆڵیان هەبووە و هەیە.