وتار
دیاسپۆرای کورد… ناسنامە، ڕەگەز و زمانی دایک لەدەرەوەی سنوورەکانی کوردستان
نووسەر و ڕۆژنامەنووس.. شلێر باپیری
پوختە
ئەم وتارە، دیاسپۆرای کوردی لە پرۆسەیەکی بەردەوام گۆڕاندا و لە چوارچێوەی نێودەوڵەتیدا دەبینێت، کە ناسنامەی نەتەوەیی، ڕەگەز و زمانی دایک لەنێوان ئێستا و ڕابردوودا لە پرۆسەیەکی بەردەوام گۆڕاندان.
وشە سەرەکییەکان: دیاسپۆرای کوردی، ناسنامە، ڕەگەز و زمانی دایک
پێشەکی
ڕەوەندی کوردی، کە لە سەرانسەری ئەوروپا، ئەمریکای باکوور و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەتەوە، یەکێکە لە ئاڵۆزترین پێکهاتە ڕەوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەدەی بیست و بیست و یەک. ڕەوەندی کوردی بەپێچەوانەی ڕەوەندە کرێکارییەکان (کە تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی هۆکاری ئابوورییەوە کۆچیان کردووە)، ڕەگ و ڕیشەی لە توندوتیژیی سیاسی، ئاوارەبوونی زۆرەملێ، سەرکوتی کولتووری و نەبوونی دەوڵەت- نەتەوەی دانپێدانراودا هەیە. ئەم تێکەڵە هۆکارانە ئەوەن، کە زانایانی وەک ڕۆبن کۆهین پێی دەڵێن “ڕەوەندی قوربانی”، هەروەها تایبەتمەندییەکانی چەمکی ویلیام سەفران بۆ ڕەوەند پیشان دەدات، کە جەخت لەسەر پەیوەندییەکی بەردەوام و ئایدیالیزەکراو دەکاتەوە، بە نیشتمانێکی خوازراو.
لە هەمان کاتدا پێکهاتەی ڕەوەندی کوردی بەرەنگاریی ڕوانگەی یاسایی دیتنی کۆچ دەکەن. ئەوان تەنیا شوناس ناپارێزن، بەڵکوو دەیگۆڕن و دووبارە لەنێوان یادەوەری و مۆدێرنێتەدا دەینووسنەوە، نیشتمان و کۆمەڵگەی میواندار و نەریت و یەکسانیی جێندەری، شیکاریی ئێستا ئەزموونی ڕەوەندی کوردی لە چوارچێوەی سێ دۆمەینی تیۆریدا دادەنێت، ئەویش: پێکهاتنی شوناسی ڕەوەند، ڕەگەز، کۆمەڵناسیی زمانی دایک.
١- ناسنامەی ڕەوەند وەک پێکهاتەیەکی تێکەڵ
ستوارت هۆڵ بەو گوتەیە بەناوبانگە، کە دەڵێت (ناسنامەی ڕەوەند ئیستاتیک نییە، بەڵکوو “هەمیشە لەگۆڕاندایە”، کە لە ڕەوتی ژیانەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە ڕەگ). بۆ کوردانی دەرەوەی وڵات، پێکهێنانی شوناس دەرەنجامی دانوستانێکی دینامیکییە لەنێوان گێڕانەوەی میراتی بۆماوەیی و واقیعە زیندووەکانی تێکەڵبوون بە کۆمەڵگا فرە کولتوورییەکان.
ڕەوەندی کوردی لەگەڵ چەند تایبەتمەندییەکی تیۆری سەرەکیی ڕەوەنددا یەکدەگرێتەوە:
ئەلف: یادەوەریی بەکۆمەڵ لە زەبر و زەنگ
ڕووداوەکانی وەک هەڵمەتی ئەنفال، ئاوارەبوون لەم سنوور بۆ ئەو سنووری دیکەی کوردستان و شەپۆلی یەک لەدوای یەک لە سەرکوتی سیاسی، پاشخانێکی مێژوویی بۆ شوناسی فرەنەتەوەیی بۆ کورد دابین دەکەن. ئەمەش لەگەڵ ئەو ئارگیومێنتەی “سەفران”دا یەکدەگرێتەوە، کە دەڵێت دیاسپۆرا لە ڕێگەی یادەوەرییەکی هاوبەشی بە ئازارەکانی نیشتمانی، بەیەکەوە بەستراونەوە.
ب- فرە ناسنامەیی
چەمکی دیاسپۆرا چەمکێکی دیارە لە کۆمەڵناسیی نێودەوڵەتیدا، تێیدا سنوورەکانی نێوان خود و کۆچبەر، ماڵ و کۆمەڵگەی میواندار لێک دەئاڵقێن. پێکهاتەی ڕەوەندی کوردی نموونەی ئەم فەزایەن: لە هەمان کاتدا دەکەونە ژێر کاریگەریی ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی، کە تێیدا دەژین و هەروەها ئەو نیشتمانەی، کە لە خەیاڵی خۆیاندا بنیاتیان ناوە. بۆیە زۆر لە گەنجانی کورد ئەزموونی یەک ناسنامە نا، بەڵکوو ناسنامەی چین بە چین ئەزموون دەکەن- وەک کورد- ئەوروپی، کورد- کەنەدی، یان کورد- سویدی، کە لە ڕێگەی کۆچ، پەیوەندییە دیجیتاڵییەکان و دنیای گلۆبالیزەوە پێک دێت.
پ- سیاسەتی نوێنەرایەتی
بەوپێیەی زۆر لە حکوومەتەکان لەمێژوودا ئینکاری ناسنامەی کوردییان کردووە، دەربڕینی کوردبوون و هەستی کوردایەتی لەدەرەوەی وڵات دەبێتە کردەوەیەکی سیاسی. فێستیڤاڵە کولتوورییەکان، قوتابخانەی زمان، ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان و میدیای دیجیتاڵی دەبنە فەزایەک و مەیدانێک بۆ بەرەنگاربوونەوە لە سڕینەوەی شوناس و پەراوێزخران. لێرەدا دەتوانین دەستەواژەی بەنێدیکت ئەندەرسۆن بەکار بێنین، کە ناوی دەبات بە “ناسیۆنالیزمی دوور” واتە بەشداریکردن لە سیاسەتی نەتەوەیی لە جوگرافیای دوورەوە.
٢ – جێندەر، دەسەڵات و دیاسپۆرا
ڕۆڵی جێندەری لە کۆمەڵگەی دیاسپۆردا تەنیا بە ئاماژەدان بە “فەرهەنگی نەریتی”ی کوردی نابێت؛ دەبێ لەژێر ڕۆشنایی تیۆری فێمینیستیی گلۆباڵدا چاوی لێ بکەین و لێی بکۆڵینەوە، کە پیشان دەدات چۆن کۆچکردن لە ڕێگەی کارلێکی ئاڵۆز لەنێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییە کۆن و نوێیەکاندا نۆرمەکانی جێندەری بنیات دەنێتەوە.
– بەردەوامی و گۆڕانکاری لە نۆرمەکانی جێندەردا
لە زۆر لە خێزانە ڕەوەندەکاندا، نۆرمەکانی پیاوسالاری لەگەڵ کۆچکردندا دەگۆڕدرێن، تەنانەت لەکاتێکدا ژنان ماف و دەرفەتی نوێ لە کۆمەڵگا لیبراڵ دیموکراتەکاندا بەدەست دەهێنن. زانایانی وەک ڕاچێڵ پاراناس ئەم گرژییانە وەک جۆرێک لە “کاری ئەخلاقیی جێندەری” پێناسە دەکەن- دۆخێک کە تێیدا ژنان دەبێ لە یەک کاتدا کولتووری بنچینەییان بپارێزن و خۆشیان لەگەڵ چاوەڕوانییە جێندەرییەکانی کۆمەڵگەی خانەخوێش بگونجێنن-.
بۆ ژنانی کورد زۆرجار ئەمە بریتییە لە:
- پاراستنی ڕێوڕەسمی زمانەوانی و کولتووری.
- نێوەندگیری لەنێوان ناسنامەی ڕۆژئاوایی منداڵەکانیان و میراتی خێزانی.
- هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیی ڕەمزی “شەرەف” و ئابڕوو و شکۆمەندیی کۆمەڵایەتی.
بەوپێیەش پێشینەی ڕەوەندی، دەرفەتی گۆڕانکارییش دەڕەخسێنێت. ژنانی کورد لە ئەوروپا بەشێوەیەکی بەرچاو لە چالاکیی سیاسی، خوێندنی باڵا و ڕێکخراوەکانی ژناندا چالاکن و بەشدارن. بوونی ئەوان لە بزووتنەوەکانی ژناندا، تەحەددای چەمکی “توندوتیژیی هێما”یی پیەر بۆردیۆ دەکات- واتا لەگەڵ خۆت قبووڵکردنی پلەبەندیی کۆمەڵایەتی- بۆیە دەبینین ژنان ڕۆڵی خۆیان لە چوارچێوەی کولتووری کورد و ڕۆژئاوادا پێناسە دەکەنەوە.
٣- زمانی دایک وەک سەرمایەیەکی ڕەمزی
زمان ڕۆڵێکی سەرەکی لە پێکهێنانی ناسنامەی ڕەوەندیدا دەگێڕێت. بەگوێرەی کۆمەڵناس جاشوا فیشمان، “داینامیزمی زمانەوانیی ئێتنۆزمانی” – توانای نەتەوەیەک یان گرووپێک بۆ پاراستنی زمانێک لە توێژە جیاوازەکاندا- بۆ مانەوەی کولتووری ڕیشەییە و گرنگە. لە پێوەند بە کورددا، پاراستنی زمان بەربەستی زۆری هەبووە، کە لە چەوسانەوەی مێژوویی و فرەچەشنیی شێوەزارییەوە سەرچاوە دەگرێت.
– گواستنەوەی لەنێوان نەوەکاندا
لە دیاسپۆرادا زۆربەی جار زمانی کوردی لە ڕکابەر لەگەڵ زمانی باڵادەستی کۆمەڵگای خانەخوێ دایە. لێکۆڵینەوەکان لەسەر فێربوونی زمانی میراتی ئەوە دەردەخەن، کە نەوەی دووەم لەچاو ئەوانی دیکە زیاتر بەرەوڕووی لەبیرچوونەوەی زمان دەبێتەوە، ئەمەش لە ئەنجامی سیستەمی پەروەردەیی و تۆڕەکانی هاوتەمەنی خۆی و فشارە کۆمەڵایەتییەکانە. بەوحاڵەشەوە دۆخی زمانی کوردی تایبەتمەندیی خۆی هەیە، لەوانە:
- زمانی کوردی لە نیشتمانی دایکدا بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ ڕووبەڕووی سەرکوتی دەوڵەتیی بووەتەوە.
- زۆرجار خێزانەکان بە شێوەزاری جیاواز قسە دەکەن (کرمانجی، سۆرانی، زازاکی، هەورامی).
- ستانداردکردن و پشتیوانە دامەزراوەییەکان زۆر سنووردارە.
لەم ڕووەوە، پاراستنی زمان هەم پڕۆژەیەکی ناوخۆییە و هەم کردەوەیەکی سیاسییە.
ب- زمان وەک سەرمایەی ناسنامە
چەمکی “سەرمایەی زمانەوانی”ی بۆردیۆ ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە، کە بۆچی دایک و باوکی کورد نەک تەنیا وەک فۆرمێک لە سەرمایەی کولتووری، بەڵکوو وەک فۆرمێک لە دەسەڵاتی ڕەمزی جەخت لەسەر زمانی دایکی خۆیان دەکەنەوە. قسەکردن بە زمانی کوردی ناسنامەی سیاسی لەو بەستێنانەدا دووپات دەکاتەوە و دەهێڵێتەوە، کە کوردبوون تێیدا پەراوێز خراوە. ئەمەش یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی بەهێز دەکات و دەرفەتی بەشداریکردن لە گوفتمانە سیاسییە فرەنەتەوەییەکان پێک دەهێنێت.
لە هەمان کاتدا، فەزای دیجیتاڵی- بەتایبەتی تیک تۆک، ئینستاگرام و ڕاگەیاندنەکانی دیاسپۆرا- بوونەتە شوێنی ئەو شتەی، کە یان بلۆمێرت پێی دەڵێت “کۆگا زمانەوانییە هەمەچەشنەکان”. گەنجانی کورد بە تێکەڵکردنی زمانی کوردی لەگەڵ زمانی ئینگلیزی، ئەڵمانی، یان سویدی، شێوازی زمانەوانیی تێکەڵاو دروست دەکەن، کە ڕەنگدانەوەی پێگەی ڕەوەندیی خۆیانە، نەک هەڕەشەکردن لە زمانی دایکیان.
٤- یادگە، تراوما و وابەستەیی ئەخلاقی
کۆمەڵگەی دیاسپۆرا زۆرجار “یادگە” بە میرات وەردەگرن، چەمکێک، کە ماریان هیرش بۆ وەسفکردنی گواستنەوەی زەبر و زەنگ (تراوما) لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەی دیکە بەکاری هێناوە. ڕەنگە گەنجانی کورد هەست بە ئەرکێکی ئەخلاقی بکەن بۆ بەرزڕاگرتنی خەباتی نەتەوەیی، کە بە شێوەیەکی تاک ئەزموونیان نەکردووە- ئەوەی کە هەندێک ناویان ناوە “ناسیۆنالیزمی سۆزداری”.
ئەم بەرپرسیارێتییە بۆماوەییە دەتوانێت هەم بەهێزکەر بێت و هەمیش نەرێنی بێت:
پاڵنەرە بۆ چالاکیی سیاسی، هەڵمەتی هاودەنگی و بەشداریکردنی کولتووری، هەروەها دەتوانێت هەستکردن بە تاوانباری یان ماندووبوون دروست بکات، بەتایبەتی لەنێو ئەو گەنجانەی، کە بەهۆی بۆشایی زمانەوانی یان کولتوورییەوە، خۆیان وەک پێویست “بە کورد” نازانن.
بەم شێوەیە، وابەستەیی نەتەوەیی لە دیاسپۆرا شتێکی خۆسەریی نییە، بەڵکوو بەردەوام لە ڕێگەی کردار و گێڕانەوە و ڕووداوەکانەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە.
٥- دەرەنجام: ڕەوەندی کوردی وەک گۆڕەپانی گۆڕانکاریی بەردەوام
ڕەوەندی کوردی ئەوە پیشان دەدات، کە شوناس قەوارەیەکی ئیستاتیک نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی دانوستان و دینامیکییە، کە لەژێر کاریگەریی جێگۆڕکێ، پەیوەندیی جێندەریی زمانی دایکیدایە. لە ڕوانگەی تیۆری ڕەوەندەوە، پێکهاتە کوردییەکان شۆر و شەوقی سەربەخۆیی پیشان دەدەن؛ لە ڕوانگەی تیۆری جێندەرەوە، باری نێوان تواناسازی و سنووردارکردن ئاشکرا دەکەن و لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسیی زمانەوانییەوە، تیشک دەخەنە سەر گرنگیی سیاسیی پاراستنی زمان.
ڕەوەندی کوردی بە واتای تەنیا گێڕانەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکوو تاقیگەیەکە بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی کولتوور. لەو پێوەندەدا، فۆرمی نوێی کوردایەتی- زمانەوانی، جێندەری سەرهەڵدەدەن. تا کاتێک هەلومەرجی جیۆپۆلیتیکی لە پارچە پارچەکردنی خاکی کورد بەردەوام بێت، دیاسپۆرا هەم وەک تەحەددایەک و هەم وەک دەرفەتێک دەمێنێتەوە: گۆڕەپانێک، کە شوناس تێیدا بەرەنگاریی دەکرێت، بنیات دەنرێتەوە و دادەڕێژرێتەوە.
نووسەری ئەم وتارە بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی ڕاگەیاندن لە زانکۆی سەڵاحەددین و هەروەها بەکالۆریۆسی لە کۆمەڵناسی و خوێندنی جێندەری لە زانکۆی ئۆسلۆ وەرگرتووە.