عەبدوڵا جندی
دەمێ ئەم باس ل پویتەدان و گرینگیا زمانێ کوردی بکەین ل دیاسپۆڕا (ل وڵاتێن غەریب و غوربەتێ)، دڤێت ئەم هنەک لسەر دیرۆکا ڤێ غوربەتبونێ بئاخڤین، کانێ کەنگی کەس، ئان ماڵباتێن کورد و کوردستانی مشەخت بوینە و چوینە هەندەرانێ، نە خاسم ئەوێن قەستا کێشوەرا (قارە) ئەوروپا کرین و لناڤ وان دەولەتاندا بەلاڤ بوین. ئەم ئەگەر سەحکەینێ ئەڤ جهگۆڕکییە د دیرۆکا مروڤایەتیێدا گەلەکا کەڤنە ڤەدگەڕیتە بەری سەدان و هزاران ساڵا ژ بەر چەند ئەگەرا ژ وانژی:
– ئەگەرا ئابوری و ژیارێ، سیاسی، جڤاکی، نەتەوی و… هتد. ئەڤە خالێن فەرن یێن لسەر پڕانیا کەس و ماڵبات و گڕۆپان د چەسپن، لەوماژی وەک گەلێ کورد و کوردستانی بتەڤایی ئەم ژی ژ ڤان سەدەما بێبەهرنەبوینە ژ ڤان ڤەگۆهازتناندا. لەوما ژی دەمێ ئەم قالا کۆچ و کۆچبەریی بکەین بو ئەوروپا، دبینین مروڤ و تاکێ کورد ژی زێدەتر پشتی شەڕێ جیهانیێ دوو وێ چ وەک کت (تاک) ئانژیی ماڵبات ژ وار و وەڵاتێن خوە دەرکەتینە و قەستا وڵاتێن غەریب و غوربەتێ و بیانییان کرینە ل ئەوروپا، چ ب ئەگەرێن کارکرنێ و چێترکرنا رەوشا ئابوری و دەبارا ژیارێ، ئانژی ب سەدەمێن سیاسی و نەتەوی و رەڤین ژ زیندان و سێدارەڤەکرنێ ژ لایێن داگیرکەرێن کوردستانێڤە، ئانژی خوندکار بونە و حەژێکرن و ڤیانا خاندنێ ل زانینگەهێن ئەوروپادا بخوینن، ئۆ چێدبیت ژ بەر هنەک ئەگەرێن دن بن، کو گرێدای ب مروڤی بخوەیە.
ئەڤێ کۆچ و کۆچبەریێ وەکریە کو ساڵ ب ساڵ هژمارا کوردان ژ هەر چار پارچێن کوردستانێ زێدە ببن ل هەندەرانێ، ب تایبەت ژی ب رێکا چێکرن و ئاڤاکرنا ماڵباتێ (خێزان)، لێ کۆچێن مەزنێن کوردان بو ئەووپا ل چەند قۆناغادا دبوریت: هندیکە کوردێن باکوورن، ئەو ئێکسەر پشتی ب داویهاتنا شەڕێ دوو وێ ئەو هاتنە ئەوروپا بو کارکرنێ و ئاڤەدانکرنێ و ل ساڵێن پێنجیاندا ژی ب ئەگەرێن سیاسی و نەتەوی و هەروەسا گەلەک خوندکار ژی بو خاندنێ قەستا ئەوروپا کرن، لێ کۆچا کوردێن باشوورێ کوردستانێ ژی هەر ژ ساڵا 1975ێ هرڤە دەسپێدکەت و نەخاسم پشتی سەرهلدانا 1991ێ رەڤ و کۆچا ملیۆنی یا کوردان بەرەڤ ئیرانێ و تورکیایێڤە چون، ل ڤێرە دەسپێکا کۆچ و کۆچبەریا ب کۆم دەسپێدکەت و دەولەتێن ئەورۆپی ژیی تێنە سەر خەتێ بو ئالیکاریی رزگارکرنا زاڕۆ و ماڵباتێن کوردان ژ مرنا مسوگەر لسەر دەستێ حاکمێ زالمێ عێراقێ سەدامێ دکتاتور. ژ وان دەولەتێن هاریکار ژی فەرەنسا بو، نەخاسم رۆلێ مەزن و بەرچاڤ یێ سەرۆک (فەڕەنسوا میتەران و هەڤژینا وی مەدام میتەران)ێ، رێ ڤەکرن بو وەرگرتنا سەدان ماڵباتێن کوردان ل فەرەنسا و سویدێ و نەمسا (ئاوستریا) و ئەڵمانیا و ئۆ گەلەک دەولەتێن دن یێن ئەوروپی، ئەڤێ هاریکاریا فەرەنسا وەکر کوردان ناڤێ (دەیکا کوردا) ل مەدام میتەڕانێ بنێن و هەتا نهاژی ئەڤ کۆچکرنە هەرا بەردەوامە، کێم ئان زێدە ل دیڤ بارودۆخێن ناڤخۆیی و هەرێمی و دەولەتی ژی.
ئەڤێ کۆچبەریێ وەکر کو رۆژ بو رۆژێ ماڵباتێن کوردان و زاڕۆیێن وان زێدەتر ببن، لەوما ژی هەتا ئەڤرۆکە وەلێهاتیە رەڤەندەکا مەزن یا کورد و کوردستانی پەیدا بویە ژ هەر چار پارچێن کوردستانێ و کوردێن دەولەتێن سۆڤیێتا بەرێ ژی ل ئەورۆپایێ، ب هزاران زاڕۆین کوردان پەیدا بونە و ل خاندنگەهێن وان وڵاتاندا د خوینن و گەلەک ژ وانژی گەهشتینە قوناغێن داویێدا ل زانینگەهادا و دەرچویێن وانژی جهێ خوە لناڤ جڤات و کار و کارخانە و دام و دەزگەهێن دەولەتێدا گرتینە، ئۆ گەلەکان ژی ل دویڤ پسپۆریا خوە جهێن خوە یێن تایبەت هەنە ب کار و پسپۆریا خوە.
لڤێرە وەک هەست و بیرێن نەتەوی، دڤێت تەڤ دام و دەزگەهێن چاندی و جڤاکی و کۆمەلە و فیدڕاسیۆن و هەروەسا هەمی پارتێن کوردستانی ئەوێن لق و شاخێن خوە هەین ل ئەورۆپا. پێکڤە هەست بڤێ بەرپرسیارەتیا خوە یا دیرۆکی و نەتەوی بکەن بو پاشەرۆژەکا چێتر و گەشتر بو نفشێ نوو یێ کوردان، ئەوێن کەتینە سەر لنگێن خوە د خەباتا کارکرنێدا ل دیاسپۆڕا. لەوما دڤێت گەلەک کارێن ئۆڕگانیزەکرن بهێنە مەیدانێدا، دا ل پاشەڕۆژێ ئەنجامێن ئەرێنی هەبن بو پاراستنا زمانێ دەیکێ (کوردی) لناڤ هەر ماڵباتەکێدا، کو زاڕۆ بێپار نەمینیت ژ زمانێ دەیکا خوە، هەروەکی تێتە گوتن بو پێناسا زمانی، زمان ناسنامە و کەسایەتیا هەر مرۆڤەکییە. ئەگەر بهێت مروڤی ئەو ناسناما خوە هنداکر، ئەو مرۆڤ دێ مینا کەسەکێ سەقەت بیت دناڤ جڤاتا خوەدا و دێ یێ هەلاویستی مینیت دناڤبەرا دوو کولتوراندا یا دیاسپۆڕایێ و کولتورێ بنگەهیێ خوەدا یێ رۆژهەلاتی و کوردستانی، ئەڤە ژی دێ کارتێکرنێ دێ لسەر کەسایەتیا وی مروڤی کەت، چ مێر بیت ئان ژن بیت.
مادەم ئەم هەست بڤان پیڤان و مەترسییان دکەین، دڤێت ژ هەر ئالەکیڤە ئەم پێنگاڤێن ئەرێنی پێشڤە بچین، دا رێگریێ ژ ڤان مەترسیێن مە خۆیا کرین بهێنە گرتن و سەمتا وی زاڕۆی بێخینە سەر ریەکا راست. ئەوژی هیبونا زمانێ دەیکێیە. ئەڤ هەولدانێن بهێنە کرن دێ بنە هێڤێنەکێ باش بو نفشێ نوو یێ پاشەرۆژێ ئەوێن ل هەندەرانێدا دژین، ژ تێکەلی و کۆنتاکێن وان دگەل هەڤدوو، چونکی تشتێ وان پێکڤە گرێ ددەت ئێک زمانن و ئێک کولتورن، بنگەها وان یا چاندی و جڤاکی ئێک رهو ریشالن، ئەڤ کارە دبیتە پشتەڤانییەک بو هاریکاریا تەناهی و ئارامیا دەروونی یا زاڕۆی، کو هزر ل بیانیبونیێ و غەریبونیێ نەکەت، ئۆ دبیتە بنگەهەکێ موکوم و بهێز فێری زمانێن دنژی ببیت بباوەریبون بخوە، ئەڤ هەمی سەدەمەژی دێ بنە هێزەکا کەسی و باوەری بخوە هەبون.
خالێن گرینگیا زمانێ دەیکێ ل غوربەت و غەریبیادا :
- ئاڤاکرنا پێناسێ و تەڤلیبونا جڤاکی
ئەڤە دبیتە پرەک بو گرێدانا زاڕۆی ب کلتورێ وی یێ بنگەهی و ساخلەم، وەلێکەت هەست ب تەناهی و ئارامیەکا هناڤی و دەرونی بکەت، کو بشێت کار لسەر ئاڤاکرنا کەسایەتیا خوە راوەستیت و دویر ژ هزرکرنا بیانیبونێ و غوربەتبونا چاندی و هزری ئەوا پێهاتییە وەرپێچان.
- تێکەلیا ماڵباتی
ئەڤ ئێکەژی دبیتە بهێزکرنا شیانێن زاڕۆی د تێکەلیێن ویدا دگەل کەس و کار و دۆست و هەڤالا و مرۆڤێن وی ل وەڵاتێ دەیبابادا، کو پتر داڤێن مرۆڤاتی و خزماتییا ماڵباتی بپارێزن.
– پێشڤەبرنا شیانێن زانستی
ئەڤەژی دێ شیانێن زاڕۆی پێشڤەبەت بو هزر و بیرێن رەخنەیی، کو ببنە پاڵپشتەک بو شڕۆڤە و دەربڕینیت وی و دبنە هاریکار بو تێگەهشتنا زمانی ب رەنگەکێ چێتر و کویرتر، کو ل پاشەڕۆژێ ببیتە رێکەکا دی بو تێگەهشتنا وی بو فێربون و هویبونا زمانێن نوی.
- پێشڤەچونا ئەکادیمی
هەکە زاڕۆی ئەو بنگەهێ زمانی یێ بهێز و موکوم هەبیت د زمانێ دەیکێدا، ئەڤ ئێکە دێ بیتە ئالاڤەک و پشتەڤانیەک بو بدەستڤەئینانەکا ئەکادیمی بو پاشەڕۆژا وی زاڕۆی، د قۆناغێن خاندنا ویدا.
- دروستکرن و ئاڤاکرنا کەسایەتیێ
پشتی زاڕۆ د وان قۆناغێن مە گوتیدا دبوریت، دێ هەست ب کەسایەتی و باوەربونێ بخوە کەت، کو پتر و چێتر جهێ خوە د جڤاتێدا بکەت، بێی کو هەلنگڤیت د ئاستەنگادا، ئەڤەژی دبیتە تشتەکێ دیرۆکی ب بها، کو هەتا مایە مرۆڤەکێ سەرکەفتی و گراڤی بیت د ژیانا خوەدا ل دیاسپۆڕا.
بەری ئەم داویێ ب بابەتێ خوە بینین، ئەم بپرسین: ئەرێ گەلۆ رۆل و ئەرکێ ماڵباتان چییە ل دیاسپۆڕا بو هویکرنا زاڕۆیێن خوە زمانێ کوردی، ئانکو زمانێ دەیکێ؟
ئەم دکارین ئەڤێ پرسێ و مژارێ ب چەند خالەکان خۆیا بکەین، کو رێکێن کاریگەرن بو هویکرنا، ئان فێربونا زاڕۆیان ب زمانێ دەیکێ، ژ وانژی ئەڤ رێکێن ژێرینە :
– د ماڵێدا دڤێت ئاخفتن ب زمانێ کوردی بیت، چونکی زاڕۆ ئەو دەمێ ل خاندنگەهێ دبورینیت، ئەوی دەمی خڕەکێ ب زمانێ فەرمیێ خاندنکەهێ د ئاخڤیت و د خوینیت، لەوما ژی ئەو زاڕۆ دێ بباشی فێری وی زمانی بیت، ژ بەر هندێ یا فەرە د هەر ماڵباتەکا کورد و کوردستانیدا، ب زمانێ خوە دگەل زاڕۆیان بئاخڤن، دا ئەو زارۆ بێپار نەمینیت ژ زمانێ دەیکا خوە.
– پویتەدان ب خاندنا چیڕۆک و پەرتوکان ب زمانێ کوردی.
– بەرێخودان و تەماشەکرنا فلیم و پڕۆگرامێن تەلەفزیۆنی ب زمانێ کوردی.
– گوهداریکرنا موزیک و سترانێن کوردی.
– هویکرنا زاڕۆیان خاندن و نڤێسینا کوردی.
– بکارئینانا پڕاکتیکی یا فێربونا زمانێ کوردی لسەر تەلەفون و کۆمپیۆتەرێ.
– بەردەوامیا تێکەلیان دگەل دۆست و هەڤال و مرۆڤێن خوە ب دیتن و سەرەدانا، ئانژی ب رێکا تەلەفون و ئەنتەڕنێتێ.
– ئاهەنگ گێڕانا هەلکەفتێت نەتەوی و نیشتمانی و چاندی و جڤاکی، یێن نەتەوا کورد و کوردستانی، بو نموونە: جەژنا نەورۆزێ.
ئەڤە ئەو خالێن گەلەک فەر و گرینگن کو دایباب پێڕابن، دا بشێن ببە هاریکار بو فێربونا زاڕویێن خوە زمانێ کوردیێ زکماکی، دا ل پاشەڕۆژێدا بکارن نفشەکێ نوو و ساخلەم ئاڤا بکەن بو پاراستنا زمان و کولتورێ کوردی و مرۆڤێن کوردێن پاشەڕۆژێ چێکەن، کو کێری خوە و نەتەوا خوە ژی بهێن، بکارن بەڕەڤانیێ ل خوە و بەرژەوەندیێن خوە و دۆزا راست و رەوایا نەتەوا خوەژی بکەن، کو ئەڤە هەمی دچیتە چەم و رویبارێ خزمەتا مرۆڤایەتیێ ب گشتی.